Cwm Hyfryd – Hanes a Diwylliant

Mae Cwm Hyfryd yn nodweddiadol o dirweddau Patagonia, gyda chefndir o fynyddoedd glas â chopaon llawn eira, gwastadeddau eang o gnydau, fflora cynhenid, ac awel gyson ddeheuol. Mae'r dyffryn yn hardd yn ystod yr haf, ond hefyd yn y tymhorau eraill. Yn yr hydref mae’r llethrau mynyddig yn llawn o liwiau anhygoel, yn yr un modd yn ystod y gwanwyn tra yn llawn o flodau gwyllt. Yn y gaeaf, bydd haenau o eira yn caniatáu sgïo a chwaraeon Gaeaf eraill.
 
Dyma rai o'r teithiau yn Cwm Hyfryd â naws hanes a diwylliant iddynt sy’n cael eu cynnwys yn ein teithlenni:

Trevelin

Cyrhaeddwyd Cwm Hyfryd am y tro cyntaf gan y Cymry yn 1885 yn sgil taith i archwilio’r diriogaeth gyfan. Tywysydd y Rifleros, fel y galwyd y 30 marchog ar y daith, oedd John Daniel Evans. Erbyn 1888 roedd yr arloeswyr cyntaf yn ymsefydlu ar lannau Afon Percy ac erbyn 1918 yr oedd cwmni dan arweiniad J. D. Evans wedi codi melin flawd y tyfodd pentref Trevelin o’i hamgylch.
 
Atyniadau o ddiddordeb yw’r Amgueddfa Hanes yn yr hen felin honno, Amgueddfa Pentre Sydyn sy’n cofnodi pleidlais gwlad 1902 a ddatrysodd yr anghydfod tiriogaethol rhwng yr Ariannin a Chile, amgueddfa Cartref Taid sydd yn cofnodi bywyd a gweithgareddau J D Evans a Malacara ei geffyl ffyddlon, a chofgolofn Fontana yn y gerddi (Plaza) gydag enwau marchogion y Rifleros. Atyniadau eraill yw Capel Bethel a’r tai te Cymreig.

Trên Bach Trochita - Esquel

Un o nodweddion trên bach Trochita yw culni y cledrau - 75 centimedr (29.5 modfedd) yn unig. Dyw’r rheilffordd hon heb newid fawr ddim er 1922 ac mae nifer o’r peirannau stêm heb eu tebyg. Mae gwasanaeth cyson i dwristiaid rhwng Esquel a Nahuel Pan, i fyny’r Cwm trwy Fwlch Esquel a 200 metr (650 troedfedd) yn uwch lle gwelwch olygfeydd godidog o’r paith wedi ei grasu gan losgfynyddoedd hynafol i’r gogledd a Mynydd Llwyd i’r de. Mae’r daith gyfan yn cymryd tua phedair awr ac yn rhedeg gydol y flwyddyn.
 
Ysgrifennodd yr awdur Paul Theroux lyfr enwog "The Old Patagonian Express" yn disgrifio ei daith o Boston, UDA i Esquel ac yn cyrraedd y dref ar y Trochita.

Melin Nant Fach, Cwm Hyfryd

Mae’r amgueddfa hon ar fferm yr Evansiaid tua 22 cilomedr (14 milltir) o Trevelin a thua 13 cilomedr (8 milltir) o’r ffin gyda Chile lle mae’r Afon Fawr yn croesi i’r wlad a rhedeg i’r Môr Tawel. Crëwyd yr amgueddfa gan Mervyn Evans i gofnodi hanes yr amryw felinau blawd yn y Wladfa ar un adeg. Mae’n gweithio gydag olwyn ddŵr ac mae’r meini sy’n malu yn dyddio o 1930. Bydd yn bosib gweld y felin yn gweithio a blawd yn cael ei falu a gwrando ar hanesion y Gwladfawyr a theulu Mervyn Evans.
 
Mewn ystafell arbennig yn y felin mae’n bosib gweld eitemau yn ymwneud â hanes y Cymry gan gynnwys offerynnau cerddorol, hen beiriannau amaethyddol a wagenni.

Pentre Sydyn, Cwm Hyfryd

Ar bellter o 9km saif amgueddfa hanesyddol ysgol rhif 18, Pentre Sydyn. Ar 30 Ebrill, 1902 ymgynullwyd 300 o bobl yma, yn bennaf Cymry a rhai Mapuche brodorol a dewiswyd rhoi o dan sofraniaeth yr Ariannin y tiriogaethau oedd wedi’u sefydlu ers 1885. 6km yn bellach gorweddai "Carreg Holdich", yn gofeb o deyrnged i ymweliad y cyflafareddwr Prydeinig a gafodd ei anfon i ddatrys y gwrthdaro.
 
Ym 1902 yn yr ardal lle'r oedd y Cymry wedi gwladychu daeth anghydfod mawr wrth i weriniaeth Chile hawlio sofraniaeth dros yr ardal. Ar 30 Ebrill y flwyddyn honno roedd cyfarfod cyffredinol yn Ysgol Rhif 18, Pentre Sydyn gyda'r Comisiwn Ffiniau. Syr Thomas Holdich oedd y cyflafareddwr Prydeinig, a chynrychiolwyr y ddwy lywodraeth oedd Francisco Pascasio Moreno o'r Ariannin a Dr Balmaceda o Chile. Pan ofynnodd cyflafareddwr Prydain i'r trigolion o dan ba faner y mynnent fyw, oedd ateb y Cymry yn unfrydol. Y diwrnod hynny ychwanegwyd yr Ariannin 360,000 hectar pellach i'w diriogaeth.

Esquel

Mae Esquel ym mhen gogleddol Cwm Hyfryd tua 25 cilomedr (16 milltir) o Trevelin. Sefydlodd y gwladfawyr cyntaf yma cyn 1900. Yn eu plith yr oedd teuluoedd Jenkins, Freeman, Evans, Awstin a Roberts. Erbyn heddiw, Esquel yw tref fwyaf talaith Chubut yn yr Andes gyda phoblogaeth o tua 40,000.
 
Ymysg atyniadau’r dref yw trên bach Trochita, a Capel Seion a’i festri sydd hefyd yn gartref i’r ysgol Gymraeg a’r ganolfan gymunedol.